मंगलबार , माघ ६, २०७७

मृगौला डरलाग्दो रोग हो, जीवनशैली राम्रो भएपनि, वर्षको एकपटक चेक गर्नुस है भनेका छौं

मृगौला डरलाग्दो रोग हो, जीवनशैली राम्रो भएपनि, वर्षको एकपटक चेक गर्नुस है भनेका छौं

डा.ऋषिकुमार काफ्ले हाल राष्ट्रिय मृगौला केन्द्र र सुमेरु अस्पतालमा कार्यकारी निर्देशकको रुपमा कार्यरत साथै मृगौला बचाउ अभियानको अध्यक्ष समेत रहेका छन् । मृगौला विशेषज्ञको रुपमा ३८ वर्षदेखि अनवरत रुपमा सेवारत डा. काफ्लेले वीर अस्पतालमा ३२ वर्ष पहिले डायलाइसीस सेवा सुरु गराउने र २५ वर्ष अघि राष्ट्रिय मृगौला केन्द्र स्थापना गर्ने कार्यमा नेतृत्वदायी भूमिका खेलेका थिए । साथै उनी निःशुल्क डायलाइसीस सेवाको नीति बनाउन लागि पर्ने अभियन्तासमेत हुन् ।

रोग लागेपश्चात उपचार गर्नु भन्दा रोग लाग्न नदिनु नै उचित हो भन्ने मान्यतालाई आत्मसाथ गरी राष्ट्रिय मृगौला बचाउ अभियानको शुरुवात र नेतृत्व उनले गरिरहेका छन् । स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्ने यो लामो यात्रामा डा. काफ्लेले हालसम्म वीर, कान्ति, पोखरा र लाहानमा काम गर्नुको साथै मेडिकेयर र किस्ट अस्पतालमा समेत कार्यरत रही व्यवसायिक अनुभव, दक्षता र विशेषज्ञता हासिल गरेका छन् । डा. काफ्लेसँग नेपालबहसका लागि सन्तोष खड्काले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :-

१. मृर्गौला बिग्रिएपछि मात्रै मान्छेले तिरिमिरी देख्छ वा मृर्गाैला स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित भ्रमहरु के के हुन् ?

मृर्गाैलाका भ्रमहरु भनेको मैले केही गरेको छैन, मलाई रोग लाग्नु भएन । मलाई केही लक्षण हुनुपर्ने, केही नै नभैकन रोग कसरी लाग्न सक्छ ? भन्नु नै एउटा मुख्यकारण हो । लक्षण खोज्दै हिँड्दा मृगौला बिग्रिसकेको हुन्छ । यसको ठुलो भ्रम भनेकै यही लक्षण नहुनु र्नै हो ।

चुरोट, खैनी, जाँडरक्सी स्वास्थ्यका लागि हानिकारक तत्व हो । यसले मृर्गौलामा धेरै असर पुर्याउँछ । त्यस्तै तौल बढि, उच्च रक्तचाप, मधुमेह छ कि छैन्, यी रोगहरुले मृर्गौला बिग्रान सक्छन् । यी रोग छन् भने ठिक ठाउँमा राख्नु पर्यो यदि छैन भने पानी धेरै पिउन पर्यो । समयमा सुत्ने र उठ्ने गर्नुपर्यो । सकारात्मक सोच्च राख्न पनि उतिकै आवश्यक छ । सोच गलत गर्नाले पनि रोगहरु निम्त्याउने गर्छ ।

२. मेरो मृर्गौला स्वस्थ छ वा कस्तो भनेर कसरी थाहा पाउने ?

सबैभन्दा पहिला पिसाब जाँच हो । पिसाबमा प्रोटिन जान्छ । प्रोटिन गएको छ भने मृर्गौलामा रोग छ भन्ने बुझ्नु पर्छ । पिसाब फेर्दा फिजको गाँज नै आयो भने रोग लाग्यो भनेर सर्तक रहनुपर्छ । रगतमा क्रीयाटीनीन जाँच्ने । क्रीयाटीनीन हुनु भन्दा बढी छ भने मृगौला बिग्रिन थाल्यो भनेर थाहा पाउनु पर्छ । बिग्रिनु र रोग लाग्यो भनेर थाहा पाउनु फरक कुरा होइन ।

तर कहिलेकाहीँ रोग लागेर मृर्गाैला धेरै बिग्रिसकेको हुन्छ र तेस्रो परीक्षण भनेको अल्ट्रासाउण्ड वा सामान्य भाषामा भिडियो एक्सरे हो । मृर्गौला खुम्चिएर सुक्दै सानो भाको छ कि छैन भनेर जानकार हुनुपर्छ । यदि हामीले रगत, पिसाबमा खराबी देख्यौँ र दुबै मृगौला सानो देखियो भने यो कुनै दीर्घरोगले गर्दा हो भन्ने बुझ्नुपर्छ । त्यसबाहेक एक्सरेमा पत्थरी, पिसाब थुनिएको र पानीको फोका भएको मृर्गौलामा देखाउँछ ।

३. मृर्गौला स्वास्थ्यको लागि ध्यान दिनुपर्ने खानपान र जीवनशैलीहरु के कस्ता हुन् ?

पहिलो कुरा हाम्रो शरीरबाट फोहोर फालिन्छ । मृर्गौला कमजोर होस् वा बलियो, त्यसले हाम्रो जीवनयापनमा प्रयोग गरिएका जे कुरा पनि पिसाबमार्फत फाल्छौं । पिसाबमा फोहोर बढी फाल्नु भनेको अत्याधिक प्रोटिनयुक्त खानेकुरा खानु भएको छ भन्ने हुन्छ, जुन फोहोर बन्छ र मृर्गौलाले पिसाबको माध्यमबाट फाल्छ । वर्षौसम्म त्यही खाना खाँदा मृर्गौलालाई जोखिम हुन्छ ।

पहिलो कुरा के खाँदै छु ? त्यो कुरा ख्याल गर्नुपर्ने हुन्छ । वनस्पतिजन्य खानेकुरा सबैभन्दा स्वस्थ मानिन्छ । पानी प्रशस्त मात्रामा खानुपर्ने हुन्छ । पानी मात्र पिउछु भनेर पनि हुँदैन, मैले २ लिटर पिसाब फेर्छु कि फेर्दिन भन्ने कुरा महत्वपूर्ण कुरा हुन्छ ।

त्यसैगरी व्यायाम र दैनिक १० हजार पाइला हिँड्नु पर्छ । चुरोट, खैनी, जाँडरक्सी स्वास्थ्यका लागि हानिकारक तत्व हो । यसले मृर्गौलामा धेरै असर पुर्याउँछ । त्यस्तै तौल बढि, उच्च रक्तचाप, मधुमेह छ कि छैन्, यी रोगहरुले मृर्गौला बिग्रान सक्छन् । यी रोग छन् भने ठिक ठाउँमा राख्नु पर्यो यदि छैन भने पानी धेरै पिउन पर्यो ।

समयमा सुत्ने र उठ्ने गर्नुपर्यो । सकारात्मक सोच्च राख्न पनि उतिकै आवश्यक छ । सोच गलत गर्नाले पनि रोगहरु निम्त्याउने गर्छ । प्रत्येक पटक जाँच गराउन जाँदा मेरो मृर्गौला बिग्रियो भन्ने सोच भयो भने नकारात्मक असर पर्छ । त्यसकारण सही सोच राख्न पनि आवश्यक छ ।

४.हाम्रो शरीरमा मृर्गौलाको भूमिका के हो ?

यसले हामीले खाएका खानेकुराहरुको फोहोर बाहिर निकाल्ने काम गर्छ । सात्विक वा तामसी जे खाना खाएपनि फोहोर त निस्किन्छ नै । त्यो निकाल्ने काम मृर्गौलाले गर्छ । हामीले खाने झोलिलो पर्दाथ पनि पिसाबको माध्यमबाट बाहिर निकाल्ने काम गर्छ । हामीले बढी खाने नुन पनि निकाल्ने काम गर्छ । १२–१३ दिनसम्म नुन नखाँदा पनि हामी ढल्दैनौं किन की त्यो मृर्गौलाले थाहा पाउँछ र पिसाबबाट नुन फाल्दैन ।

जतिबेला यस्तो अवस्था आउँछ, त्यो मान्छेले खाना खान सक्दैन, सुत्न सक्दैन, वान्ता गर्छ, शरीर चिलाएर बस्न सक्दैन, पिसाबको मात्रा घट्छ र शरीर सुनिन्छ । शरीरमा फोहोरको मात्रा बढेर खान र सुत्न नसक्ने अवस्थामा त्यो मान्छेलाई बचाउन डायलिसिस गरेर रगतबाट फोहोरको मात्र झिकेर फाल्नु पर्छ ।

हड्डी बलियो बनाउन भिटामीन डी लाई सक्रिय बनाउँछ । हामी सबैको भिटामीन डी छालाभित्र निस्क्रिय हुन्छ । त्यसलाई घामले सक्रिय बनाउँछ । तर भिटामीन डी लाई अन्तिम समयसम्म सक्रिय बनाउने काम मृर्गौलाले गर्छ । यदि मृर्गौला बिग्रियो भने भिटामीन डी सक्रिय हुन पाउँदैन । सक्रिय भएन भने क्याल्सीयम एब्जर्ब हुँदैन । जसले शरीरको हड्डी बलियो हुन सक्दैन । आइरनलाई संचालन गर्ने काम एरीथोपोइटीन हो यो बनाउने काम पनि मृर्गौलाले नै गर्ने गर्छ । देख्दा सानो मुठ्ठीभरको सिमी आकारको मृर्गौला, तर काम भने धेरै गर्छ ।

स्वस्थ मानिसलाई मृर्गौलको महत्व भएन, जसको मृर्गौला बिग्रिएको हुन्छ त्यसले तिरीमिरी देख्छ । मृर्गौलाको महत्व धेरै नै छ, समयमा बुझ्नु पर्छ ।

५. कुन अवस्थामा मृर्गौला प्रत्यारोपण गर्नुपर्छ र कुन अवस्थामा औषधीले मात्र काम गर्छ ?

४०–४५ वर्षको स्वस्थ व्यक्ति जसलाई कुनैपनि किसिमको उच्च रक्तचाप वा मधुमेह केही पनि छैन । उसको स्वस्थ्य जीवनशैली छ, तर जाँच गर्न गयो भने पिसाबमा प्रोटिन अलिकति देखियो, रगतमा क्रिएटिनिन बढेको देखियो र दुबै मृर्गौला सानो देखियो, जसलाई हामी मृर्गौलामा दीर्घरोग भयो भनिन्छ । यसलाई निको पार्न सकिन्न । जसको मृर्गौला ५० प्रतिशत अझै काम गर्छ भन्ने भयो भने उसको उपचार गरिन्छ ।

२० वर्षपछि यसको १० प्रतिशत मात्र मृर्गौलाले काम गर्छ वा १० प्रतिशत भन्दा कम समय काम गर्छ । जतिबेला यस्तो अवस्था आउँछ, त्यो मान्छेले खाना खान सक्दैन, सुत्न सक्दैन, वान्ता गर्छ, शरीर चिलाएर बस्न सक्दैन, पिसाबको मात्रा घट्छ र शरीर सुनिन्छ । शरीरमा फोहोरको मात्रा बढेर खान र सुत्न नसक्ने अवस्थामा त्यो मान्छेलाई बचाउन डायलिसिस गरेर रगतबाट फोहोरको मात्र झिकेर फाल्नु पर्छ ।

शरीरबाट रगत झिकेर मेसिनबाट सफा गरेर फर्काउने प्रकियालाई हेमोडायलिसिस भनिन्छ भने अर्को नाइटो तल एउटा पाइप राखेर सधै बिहान, दिउँसो र साँझ एकपटक (विदेशबाट आएको एक विशेष फुल्लू पेरीटोनीयल डायलाइसीस भन्ने छ) त्यो २ लिटरको व्याग पेटमा राख्ने र ५–६ घण्टामा त्यो पानी झिक्ने र नयाँ पानी हाल्ने एक दिनमा ६ लिटर पानी हाल्नै पर्नै हुन्छ । यो ३६५ दिनसम्म नै हाल्नु पर्ने हुन्छ । हेमोडायलिसिस चाहि हप्ताको दुई दिन गर्नुपर्ने हुन्छ ।

यो त बाँच्ने तरीका मात्र हो । यदि राम्रो तरीकाले बाँच्ने हो भने मृर्गौला प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने हुन्छ । मृर्गौला प्रत्यारोपणमा उमेरको हद छ । यसमा जसलाई पनि प्रत्यारोपण गर्न सक्दैनौं । मृर्गौला लिने बिरामी व्यक्ति ६० वर्ष भन्दा माथी हुनुहुँदैन । धेरै बढी उमेरमा अप्रेशन गरिएमा हामीले सफलता प्राप्त गर्दैनौं ।

मृर्गौला राख्ने व्यक्तिको मुटु कस्तो छ ? उसको स्वास्थ्य स्थिति कस्तो छ ? अप्रेशन गर्न मिल्छ कि मिल्दैन ? त्यो हेर्नुपर्नै हुन्छ । सबैभन्दा महतवपूर्ण मृगौला प्रत्यारोपण गर्ने मान्छे नातेदार हुनुपर्छ । जोखिम मोलेर मृर्गौला दिने व्यक्ति परिवारमा यदि छ भने त्यो व्यक्तिको स्वस्थ्य र रगतको समुह मिल्नु पर्ने हुन्छ । प्रत्यारोपण पश्चात पनि विदेशबाट आउने औषधि खानै पर्छ ।

यो झाराटार्ने औषधि मात्र नलिएर साँच्चिकै निशुल्क औषधी उपचार बीमा लागू गर्नुपर्छ । त्यसका लागि धेरै सजिलो उपाय छ । कमाउने नेपालीहरुले आम्दानी मध्ये १ प्रतिशत स्वास्थ्य कोषमा लगानी गर्नुपर्छ । संचयकोषमा जम्मा हुनेमा अब स्वास्थ्य कोषमा लगानी गर्नु पर्यो । स्वास्थ्यमा हरेक व्यक्तिले एक प्रतिशत हाल्ने हो भने अर्बौ पैसा जम्मा हुन्छ । त्यो पैसाले निःशुल्क सेवा दिऔं र बढि पैसा कमाउने व्यक्ति निजी क्षेत्रमा गएर काम गरौं ।

५. नेपालमा मृर्गौला स्वास्थ्यको चेतनास्तर कस्तो छ ?

३२ वर्ष अगाडी वीर अस्पतालबाट डायलाइसीस सेवा सुचारु गरिएको हो । त्यो अवस्थामा भनिन्थ्यो, नेपालमा पनि डायलाइसीस चाहिन्छ र ? तर यसको महत्व स्वरसम्राट नारायणगोपाल गुरुवार्चायलाई डायलाइसीस दिँदा केही जोखिम भएपछि अस्पताल भर्ना हुनु भयो र सबैलाई डायलिसिस भन्ने बारेमा थाहा भयो ।

अहिलेको प्रधानमन्त्रीको मृर्गौला प्रत्यारोपण देश भित्रै भयो । उहाँको पहिलो प्रत्यारोपण देश बाहिर हुँदा कसैलाई थाहा नै भएन तर यो पटक प्रत्यारोपण नेपालमै भयो । मृर्गौला प्रत्यारोपण भनेको गाह्रौ रैछ भन्ने सोच आयो । अर्कोतर्फ जनआन्दोलन हुँदै गएपछि मान्छेले किन सेवा नपाउने ? क्यान्सर, मुटु उपचारको आवाज उठेपछि ६५ सालपछि जेष्ठ नागरिकको डायलाइसीस निःशुल्क भयो ।

६६ सालपछि हेपाटाइटिस र एचआईभीको डायलाइसीस निःशुल्क भयो । ६९ र ७० बाट भने नेपाली नागरिकले डायलाइसीस निःशुल्क पाउन सुरु गरे । धेरै जिल्लाहरुमा डायलासिस सेवा नै छैन् । आमरुपमा हेर्दा धेरै नागरिकलाई मृर्गौलाको चेतना छैन् ।

गरिब मुलुकले डायलाइसीस निःशुल्क दिएका कारण एशियामा १ नम्बरमा परेको छ । योसँगै अर्को प्रश्न उठ्छ, के नेपालले यो धान्न सक्छ ? धान्नु परेको छ तर पछिको लागि के हुन्छ ? र कहिलेसम्म ? यदि हामीले चेतना जगाउने कार्यक्रम गरेनौं भने धान्न सक्दैनौं ।

७. निजी र सरकारी दुबै क्षेत्रमा मृर्गौलाको उपचार र पहुँचको अवस्था कस्तो छ ?

यी दुबै क्षेत्र एकअर्काका पुरक हुन् । सरकारी अस्पतालले दिएको सेवाले कहिल्यै पनि पुगेको छैन । प्रस्टरुपमा भारतमा प्रत्यारोपणको आन्दोलन छेडियो भने त्यो निजी अस्पतालबाट छेडिएको हो । भारतमा निजी अस्पतालले प्रत्यारोपणमा दक्षता हासिल गरे ।

नेपालमा पनि सरकारी अस्पतालमा बसेका डाक्टरहरुलाई सरकारी तलबले धान्दैन्, निजीमा आउनै पर्छ । त्यसकारण यी दुबै एकअर्काका परिपुरक हुन । सक्नेले निजी र नसक्नेले सरकारीमा औषधि उपचार गरिरहेका छन् र कयौं पटक नसक्नेले पनि निजी क्षेत्रमा जान बाध्य छन् । त्यो कुराको भने अन्त्य हुनुपर्छ । सरकारले अति गरिब व्यक्ति छन् भने तिनीहरुलाई पूर्णरुपमा निशुल्क उपचार भनेको छ ।

जो घोषणा मात्र भएको छ, पुरा भएको छैन् । प्रत्यारोपण गर्नुपर्यो भने नेपालमा काठमाडौं नै आउनु पर्ने ? हाम्रो सातवटा प्रदेशमा रहेका अस्पतालले २ वर्षभित्र प्रत्यारोपण गर्न सक्ने अस्पताल बनाउछु भन्ने सोच किन नबनाउने ? त्रिविले एउटा प्रदेश लिओस, वीरले एउटा, भक्तपुर अंग प्रत्यारोपण अस्पतालले एउटा प्रदेश लिओस त्यसभन्दा अन्य निजी क्षेत्रका एउटा अस्पतालले एउटा प्रदेश लिए भइहाल्छ ।

प्रदेशमा गएर ४–५ जनालाई प्रत्यारोपण गर्न सकिन्छ । त्यसरी प्रत्यारोपण गरेपछि यहाँ पनि गर्न सकिने रहेछ भनेर प्रदेश अस्पतालले सोच बनाउछ । सरकारी क्षेत्रले निजी क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्तिका लागि केही सोच्च नै नबनाएको देखिन्छ । सरकारी क्षेत्र सीमित दायरामा बसेको देखिन्छ ।

सकिन्छ भने यो झाराटार्ने औषधि मात्र नलिएर साँच्चिकै निशुल्क औषधी उपचार बीमा लागू गर्नुपर्छ । त्यसका लागि धेरै सजिलो उपाय छ । कमाउने नेपालीहरुले आम्दानी मध्ये १ प्रतिशत स्वास्थ्य कोषमा लगानी गर्नुपर्छ । संचयकोषमा जम्मा हुनेमा अब स्वास्थ्य कोषमा लगानी गर्नु पर्यो । स्वास्थ्यमा हरेक व्यक्तिले एक प्रतिशत हाल्ने हो भने अर्बौ पैसा जम्मा हुन्छ । त्यो पैसाले निःशुल्क सेवा दिऔं र बढि पैसा कमाउने व्यक्ति निजी क्षेत्रमा गएर काम गरौं । यसो भयो भने हामी एक स्टेप अगाडी जान्छौं ।

नेपालगंज मेडिकल कलेज, भैरहवाको युनिभर्सल मेडिकल कलेजहरुले पनि धेरै बिरामीलाई सेवा दिएका छन् । आज निजी अस्पताल नभएका भए, यदि त्यहाँबाट ती अस्पताल हटाइदियो भने सरकार एक्लैले व्यवस्थापन गर्नै सक्दैन । निजी क्षेत्रले त्यसरी दिएको सेवालाई सरकारले धन्यवाद पनि भन्न सक्नुपर्छ ।

८. नेपालको सन्दर्भमा मृर्गौला उपचारका लागि जनशक्तिको स्थिति के छ ?

३५ बर्ष अगाडी वीर अस्पतालमा डायलाइसीस सुरु गर्नुपर्यो भन्दा हामी तीन जना चिकित्सक थियौं । जनशक्तिलाई अल इन्डिया मेडिकल इन्स्टिच्युट अफ मेडिकल साइन्समा वीर अस्पतालको डाक्टर नर्स र टेक्नीसियनलाई तालिम दिइएको थियो । त्यसपछि एम्सले तालिम दिएको छैन् होला । हामी तीन जना नेफ्रोलोजीष्ट थियौं डा. पुस्कर सत्याल, डा. सुधा शर्मा र म । त्यसबेला ३ जना मात्र विशेषज्ञ थियौं भने अहिले ६० जना भन्दा बढी विशेषज्ञ छन् ।

काठमाडौं बाहिरका जिल्लाहरुमा विशेषज्ञ कम छन् । तर निजी अस्पतालहरुले तानेका छन् । वीपी कोइराला स्वास्थ विज्ञान प्रतिष्ठान, धरान ठुलो संस्था हो । त्यहाँ मृर्गौला विशेषज्ञ हुनु भनेको राम्रो कुरा हो । तर मृर्गौला रोग विशेषज्ञ कार्डियोलोजीस्ट बनिसक्नु भयो । अब त्यहाँ मृर्गौला रोग विशेषज्ञ नै छैन् । पूर्वमा हेर्ने हो भने निजी अस्पतालले २ जना राखेको छ । चितवन र बुटवलमा पनि निजी अस्पतालले २/२ जना राखेको छ ।

यी निजी अस्पतालहरुले चिकित्सकले खोजेको तलब दिएको छ । चिकित्सकले काम पाउनु पर्छ अनि माम पनि । घरपरिवार सबैलाई पुग्ने दिनु पर्छ । तर नर्सिङ स्टाफको भने समस्या छ । राष्ट्रिय मृर्गौला उपचार केन्द्रमा २० वर्ष पहिला हामी आफैले तालिम दिएका थियौं । अहिलेका नाम चलेका अस्पतालहरुले अन्य नर्सहरुको तुलनामा उनीहरुलाई २५ सय बढि तलब दिइरहेका छन् । दक्ष तालिम दियो भने म्यानपावरको खाँचो छैन् । नर्सहरु क्यानडा र अष्ट्रेलिय पुगेका छन् तर पनि हामी खुशी छौं ।

९. मेडिकल शिक्षा मंहगो भयो भनेर बारम्बार गुनासो र विरोध भएको सुनिन्छ, यसको समाधान के होला ?

मेडिकल शिक्षाको माग त्यही भएर महंगो भयो । नेपाली जनताले चिकित्सकलाई धेरै माया गर्छन । चिकित्सक भयो र सेवा दियो भने सबैले माया गर्ने र पेट पाल्न सक्छ भन्ने लोभ सबैमा भयो । त्यसका लागि पनि यो क्षेत्रमा धेरै मोह बढिरहेको छ ।

अर्को कुरा चिकित्सक भएर विदेश गयो भने अझै बढि राम्रो हुन्छ भन्ने पनि भयो । क्रेज बढ्दै गयो । जसका लागि धेरे मेडिकल कलेजहरु खोलिए । सक्ने निजीमा गए र नसक्ने सरकारीमा गए । ५० वर्ष अगाडी जम्मा २०/२५ जनालाई छात्रबृतिमा पढ्न पठाइन्थ्यो् भने अहिले १८ वटा मेडिकल कलेज नेपाल मै छन् ।

नेपाल सरकारले प्रतिवर्ष निःशुल्क २ सय विद्याथीलाई छात्रबृतिमा पढ्न दिन्छ । तर सरकारले पढाएका २ सयलाई राम्रोसँग राखेको छ त ? कहीँ १० जना चिकित्सकलाई एकै ठाउँमा राखेको छ । कहीँ एकजना पनि छैन । सरकारी कोटाबाट उत्पादित डाक्टरको व्यवस्थापन र परिचालनको पाटोमा केही कमजोरी पक्कै भएको छ ।

यसरी दुईसय विद्यार्थीहरुलाई निःशुल्क पढ्न दिँदा पनि मंहगो भन्ने हो भने सस्तो पार्न कसले सक्छ ? तर यसको मतलब यो हैन कि निजी क्षेत्रले जति मन लाग्यो त्यति पैसा बढाउदै जाने कि ? पढ्न मन लागेको बिद्यार्थीलाई पढ्न पाउने व्यवस्था गर्नुपरयो । यस कुरालाई सरकारले नियन्त्रणमा राख्नु आवश्यक छ ।

निजी क्षेत्रले पनि धेरै पैसा खर्च गरेर कलेज अस्पताल खोलेको छ । नेपालगंज मेडिकल कलेज, भैरहवाको युनिभर्सल मेडिकल कलेजहरुले पनि धेरै बिरामीलाई सेवा दिएका छन् । आज निजी अस्पताल नभएका भए, यदि त्यहाँबाट ती अस्पताल हटाइदियो भने सरकार एक्लैले व्यवस्थापन गर्नै सक्दैन । निजी क्षेत्रले त्यसरी दिएको सेवालाई सरकारले धन्यवाद पनि भन्न सक्नुपर्छ । तर निजीले पनि स्वास्थ्य सेवा दिएका छौं भनेर त्यसमा मनपरी गर्न र महंगो शुल्क असुल्न पनि मिल्दैन । यसका लागि कुनै उपाय अपनाउनु पर्ने हुन्छ ।

१०. मृर्गौला बचाउँ अभियान कस्तो अभियान हो ? यसको उद्देश्य के हो ? आम नागरिकले कसरी लिने ?

सन् २००६ मा विश्वभरका विशेषज्ञहरुले मृर्गौला उपचारका लागि प्रत्यारोपण, डायलिसिस जस्ता सेवाहरु डाक्टर, नर्सहरुले कहिल्यै पनि सेवा दिएर नसक्ने रहेछ भनेर विकसित देशहरुले भन्ने भनाइ हो । रोगी बढिरहे, अस्पताल उत्तिकै भरिभराव, डाक्टर व्यस्त, पैसा पनि खर्च । हामी अब धान्न सक्दैनौं भन्ने बिकसित मुलुकहरुको मान्यता रहयो । अब के गर्ने त भन्दा मान्छेहरुलाई तिमीसँग २ वटा मृर्गौला छ, ख्याल गर, नबिगार नभनेसम्म भएन भनेर यसमा चेतना बढाउनका लागि हामीले यो अभियान सुरु गरेका हौं ।

हामीले दुईवटा मृर्गौलाको महत्व धेरै छ । यसलाई बचाउन सजिलो छ है । ख्याल गरे पनि, जीवनशैली राम्रो भएपनि, वर्षको एकपटक चेक गर्नुस है भनेका छौं । मेरो मृर्गौला स्वस्थ्य छ । मेरो नातेदार कसैको दुबै मृर्गौला बिग्रिएको अवस्थामा पनि त्यसलाई प्रत्यारोपण गर्न सकिन्छ । आफुसँग सकुशल दुईवटा मृगौला भयो भने आफ्नो पनि काम चल्ने एउटा झिकेर दिँदा उसको पनि ज्यान बाँच्ने । यो धेरै ठुलो धर्म हो ।

मृर्गौला रोगले त बिगारेपछि मात्र थाहा हुन्छ यसकारण अलिकता रोग लाग्दा त थाहा नै हुँदैन । अस्पताल लास्ट स्टेजमा पुगिन्छ भन्नका लागि प्रत्येक व्यक्तिलाई यो चेतना जगाउनका लागि विश्वभर २००६ देखि विश्व मृर्गौला दिवस सुरु गरिएको हो ।

२ वटा डायलाइसीस मेसिन वीर अस्पतालमा राखेर ५–६ जनाको डायलाइसीस गरिन्थ्यो भने अहिले देशभर ६ सय मेसिन राखेर ५ हजारको उपचार गर्दै छौं । पहिला हामी व्यस्त थियौं जस्तो लाग्थ्यो अहिलेका साथीहरु पनि उतिकै व्यस्त देखिन्छन् । १९९७ मा मलेसियामा मृर्गौला बिगारेर डायलाइसीस गर्ने व्यक्ति ४ हजार थिए । २०७० मा त्यहाँ ४० हजार पुगे भने हामी पनि त्यहि तालमा छौं ।

हाम्रो झन बिग्रदो जीवनशैली मनपरी किसिमले पेनकिलर र अन्य औषधि सेवनले झन यो समस्यालाई बढवा दिइरहेको छ । ५० हजारलाई डायलाइसीस गर्नुपरे के अर्थतन्त्रले थेग्ला ? त्यसकारण मृर्गौला बचाउन भनेर मृर्गौला बचाउँ अभियान सुरुवात गरेका हौं । हामीले दुईवटा मृर्गौलाको महत्व धेरै छ । यसलाई बचाउन सजिलो छ है । ख्याल गरे पनि, जीवनशैली राम्रो भएपनि, वर्षको एकपटक चेक गर्नुस है भनेका छौं । मेरो मृर्गौला स्वस्थ्य छ । मेरो नातेदार कसैको दुबै मृर्गौला बिग्रिएको अवस्थामा पनि त्यसलाई प्रत्यारोपण गर्न सकिन्छ । आफुसँग सकुशल दुईवटा मृगौला भयो भने आफ्नो पनि काम चल्ने एउटा झिकेर दिँदा उसको पनि ज्यान बाँच्ने । यो धेरै ठुलो धर्म हो ।

योग प्राणयाममा मात्र सीमित नरहेर ध्यान पनि गर्नुपर्ने हुन्छ । ८/१० वर्षकै बालबालिकाले ध्यान सिक्नुपर्ने हुन्छ । ध्यान सिकेर तनाव कम गर्न लड्न सक्नुपर्छ । आज भन्दा १० वर्षपछि १० गुणा बढि तनाव हुन्छ । त्यसलाई झेल्न तयार हुनुपर्छ । प्रत्येक व्यक्तिले आफुलाई तनावबाट जोगाउनका लागि योग, प्राणयाम र ध्यान गर्नुपर्छ ।

कुनै कारणबस कसैको बे्रनडेथ भयो भने यसले ८ जना मानिसलाई मुटु, फोक्सो, मृर्गौला, कलेजो दिएर बचाउन सक्छ । त्यसका लागि आजैबाट भन्नु पर्छ । चिकित्सकले तपाइको बिरामीको ब्रेनडेथ भएको छ भनेपछि प्रत्यारोपण गर्नूूपर्छ भनेर सोच बनाउनु पर्छ । यो लक्ष्य राखेर मृगौला बचाउन अभियान सुरु गरिएको हो ।

कुनै पनि अभियान चलाउन केही मात्रामा पैसा आउनु त पर्यो । हरेक नेपालीले दिनको १ रुपैया दियो भनेपनि वर्षको ३६५ रुपैयाँ हुन्छ । मृर्गौला बचाउँ अभियान चलाउन सकियो भने हामीलाई ठाउँ–ठाउँमा गएर शिविर, मृर्गौला जाँच गर्न सजिलो हुन्थ्यो । सरकारले सबैतिर पैसा दिईरहेको छ तर हामीलाई देला भन्ने आशा छैन् । त्यसकारण हामी आफैले एक–एक रुपैया गरेर जम्मा गर्नुपर्ने हुन्छ । थोपा–थोपा गरेर समुन्द्र बने जस्तै सबै नेपालीले दिए भने हामी सबैको मृर्गौला बचाउन सकिन्छ । हामीले जानकरी दियौं कि हामीसँग मृर्गौला छ, यो जाँच गर्नुपर्छ । यो कुरा जन–जनको कान कानमा पुग्छ ।

१० वर्षमा यदि त्यो मृर्गौला बिग्रिने क्रम २० हजार नपुग्दै आजको अवस्थामा मात्र राख्न सकियो र ५ हजारमा मात्र सीमित राख्न सकियो भने त्यो ठुलो उपलब्धि हो । लक्ष्य चाहि मृर्गौला रोगमुक्त नेपालको परिकल्पना हो ।

११. योग र प्राणयामले मृर्गौलामा के भूमिका खेल्छ ?

योग र प्राणयामले शरीर स्वस्थ्य राख्छ । मृर्गौला मानव शरीर भित्र नै छ । यसले पनि मृर्गौलामा स्वस्थ्य राख्न मद्दत गर्छ । योग प्राणयाममा मात्र सीमित नरहेर ध्यान पनि गर्नुपर्ने हुन्छ । ८/१० वर्षकै बालबालिकाले ध्यान सिक्नुपर्ने हुन्छ । ध्यान सिकेर तनाव कम गर्न लड्न सक्नुपर्छ । आज भन्दा १० वर्षपछि १० गुणा बढि तनाव हुन्छ । त्यसलाई झेल्न तयार हुनुपर्छ । प्रत्येक व्यक्तिले आफुलाई तनावबाट जोगाउनका लागि योग, प्राणयाम र ध्यान गर्नुपर्छ । जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि स्वस्थ्य जीवनशैली अपनायो भने रोगले आक्रमण गर्न सक्दैन ।

१२. राष्ट्रिय मृर्गौला उपचार केन्द्रले के काम गर्छ ?

सरकारी अस्पतालमा बसेर डायलाइसीस गर्न सकिँदैन भनेर जुन दिन महशुस भयो त्यो दिन हेल्थ केयर फाउण्डेसन नाम गरेको एनजीओ खोलियो । त्यो एनजीओले राष्ट्रिय मृर्गौला उपचार केन्द्र नामको कार्यालय खोल्यो । त्यसपछि हामीलाई जर्मनीबाट पुरानो मेशिन दानमा उपहार आयो । १० औं वर्ष त्यो पुरानो मेशिनबाट काम गरें ।

सरकारले नियम परिवर्तन गरेपछि नयाँ मेशिन सुचारु गरियो र अहिले नेपालको सबैभन्दा बढि लगभग काठमाडौंको बनस्थली, धापाखेल, सुमेरु अस्पताल, तनहँु जिल्ला अस्पताल, चितवनमा बकुलर अस्पताल, गोल्छा आँखा अस्पताल विराटनगर, तामाकोशी अस्पताल मन्थली र गौशालामा पनि योजना बनाइएको छ । लुम्बिनीमा चुजी फाउन्डेसनसँग मिलेर खोल्ने पनि योजना बनाइएको छ । मृर्गौला बिग्रिएका व्यक्तिको डायलाइसीस गर्ने उदेश्यले खोलिएको राष्ट्रिय मृर्गौला उपचार केन्द्र हो ।

प्रतिक्रिया

पढ्न लाग्ने समय : 1 मिनेट

सम्बन्धित समाचार

नेपालबहस ट्रेन्डिङ

लोकप्रिय