भौतिक विज्ञानमा प्रवेगको नभई प्रदूर्यान्तरको भूमिका महत्वपूर्ण हुने खुलासा


Share This

नेपालबहस संवाददाता    

७ असार, काठमाडौं । भौतिकशास्त्रमा प्रवेगको नभई प्रदूर्यान्तरको भूमिका महत्वपूर्ण हुने तथ्य खुलासा भएको छ । म्याग्दी जिल्लाको बेनी नगरपालिका–२ ज्यामरुककोटका युवा वैज्ञानिक एवम् खोजकर्ता भवीन्द्र कुँवरले अनुसन्धान गरी उक्त तथ्य पत्ता लगाएका हुन् ।

यसबाट प्रवेग र सुवात इतिहासमा सीमित हुने भएका छन् । कुँवरले भौतिक विज्ञानमा चार शताब्दीदेखि भूमिका निर्वाह गर्दै आएको ‘प्रवेग’ नामक भौतिक शास्त्रीय परिमाण विज्ञानसम्मत आधारमा निर्माण नभएको नयाँ तथ्य पत्ता लगाएका हुन् ।

काठमाडौँ रिसर्च एन्ड पब्लिकेसन्समा तयार पारिएको अनुसन्धान रिपोर्टबाट ‘प्रवेग’ नामक उक्त भौतिक शास्त्रीय परिमाणको विज्ञानसम्मत अर्थ पुष्टि गर्न असम्भव हुने तथ्य प्रमाणित भएको हो । केही वर्षदेखि विभिन्न यन्त्रको प्रयोगबाट गरिँदै आइएका जाँचबाट प्राप्त तथ्यका आधारमा प्रवेगको वैज्ञानिक औचित्य नभएको खुल्न गएको खोजकर्ता युवा वैज्ञानिक कुँवरले बताए।

प्रयोगात्मक परीक्षण र गणितीय स्वयम्सिद्ध प्रमाणले सो कुरा पुष्टि गरेको देखिएपछि रिसर्च सेन्टरले उक्त जानकारी सार्वजनिक गरेको हो । आविष्कार भएदेखि जाँच र पुनर्जाच नगरीकन प्रचलनमा ल्याइएको उक्त भौतिक शास्त्रीय परिमाणको अनुप्रयोगबारे तथ्यपूर्ण आधारको खोजी गर्ने क्रममा उक्त तथ्य पत्ता लागेको कुरा खोजकर्ता कुँवरले जानकारी गराए ।

केही समयअघि दूर्यान्तर र प्रदूर्यान्तर पत्ता लगाउने कार्य कुँवरबाट भएको थियो । कुँवरले भौतिकशास्त्रमा प्रवेगको स्थापना तथ्यपूर्ण र विज्ञानसम्मत छैन भन्ने दाबीलाई समेटेर २०६७ सालमा एउटा पुस्तकसमेत प्रकाशन गर्नुभएको थियो । कुल ७१८ पृष्ठ रहेको ‘भौतिकशास्त्रमा भएका केही त्रुटिहरुका खण्डन र समाधान’ शीर्षकको उक्त पुस्तकमा विभिन्न तर्क प्रस्तुत गर्दै प्रवेगको स्थापना विज्ञानसम्मत नभएको भनी उल्लेख गरिएपनि उक्त दाबी पूर्णतः प्रमाणित हुन सकेको थिएन ।

“तत्कालका लागि आश्चर्यजस्तो लागेपनि भौतिकशास्त्रमा भएको विकराल समस्याका लागि यो समाधान हो”, कुँवरले भने, “वास्तविक र विज्ञानसम्मत परिमाणले काम गर्न थालेपछि एउटा काल्पनिक परिमाण प्रयोगविहीन बनेको थाहा लागेको हो ।” खोजकर्ता कुँवरका अन्य केही अनुसन्धानपत्र, प्रवचन र पुस्तकमा समेत प्रवेगमा भएको समस्याबारे स्पष्ट रुपमा चर्चा र बहस गरिएको देखिन्छ ।

कुँवरको उक्त दाबी सप्रमाण प्रमाणित गर्न भने झन्डै ६ वर्ष लागेको हो । चालका समीकरणका लागि प्रवेगको औचित्यसँग सम्बन्धित ‘सुवातदेखि सुव्रतसम्म’, ‘सुव्रतका केही प्रभावहरु’ र ‘चालका रेखीय समीकरणहरुमा दूर्यान्तर र प्रदूर्यान्तरको भूमिका’ शीर्षकका अनुसन्धानपत्र तयार पारिएको थियो ।

परीक्षण विवरणअनुसार प्रवेगका कारण १२ चरणमा १२ पटक नै गलत र फरकफरक नतिजा आएको देखिएको छ । यसबाट सरदर गतिमा पनि प्रवेगका कारण फरकफरक नतिजा फेला पर्न गएको देखिएको छ । समाधानका रुपमा आएका सुव्रत समीकरणलाई दूर्यान्तर र प्रदूर्यान्तरका आधारमा जाँच गर्दा भने सबै अवस्थामा सही नतिजा दिएका थिए । प्रवेगका आधारमा प्राप्त हुने मान वास्तविक मानभन्दा फरक हुनाका साथै तिनीहरुमा असमानता पनि देखिन्छ ।

तालिका १
क्र.सं. प्रवेगका आधारमा प्राप्त हुन जाने विस्थापन मिटरमा दूर्यान्तर र प्रदूर्यान्तरका आधारमा प्राप्त विस्थापन मिटरमा वास्तविक विस्थापन मिटरमा देखिन गएको अन्तर मिटरमा
१ १८०० १८३० १८३० ३०
२ १७७२ १८३० १८३० ५८
३ १७४४.५ १८३० १८३० ८५.५
४ १७१८ १८३० १८३० ११२
५ १६९२.५ १८३० १८३० १३७.५
६ १३८० १८३० १८३० ४५०
७ १८०० १८३० १८३० ३०
८ १७८४.८८ १८३० १८३० ४५.१२
९ १७६९.९९४ १८३० १८३० ६०.००६
१० १७५५ १८३० १८३० ७५
११ १७४० १८३० १८३० ९०
१२ १३६५.०३ १८३० १८३० ४६४.९७

तालिका १

‘चालका रेखीय समीकरणमा दूर्यान्तर र प्रदूर्यान्तरको भूमिका’मा एउटै मान आउनुपर्ने उही घटनाका लागि पनि प्रवेगका कारण फरकफरक मान आउने तथ्य स्पष्ट गर्नका लागि दिइएको परीक्षण विवरण)

खोजकर्ता कुँवरले प्रवेगका कारणले गर्दा एउटै मान आउनुपर्ने उही घटनाका लागि पनि फरकफरक मान आएको तथ्य स्पष्ट हुनेगरी अनुसन्धानपत्र प्रकाशित गरेका छन् । ‘चालका रेखीय समीकरणहरुमा दूर्यान्तर र प्रदूर्यान्तरको भूमिका’ शीर्षकको उक्त अनुसन्धानपत्रमा १ मिनेटमा हुने एउटा घटनामा हुने विस्थापनलाई विभिन्न कोणबाट जाँच गरिएको छ । जाँचहरुमा प्रवेगलाई आधार मानेर गरिएका कुनै पनि परीक्षणले वास्तविक मान पहिल्याउन सकेको देखिँदैन । तालिका १ मा उक्त पत्रको जाँचविवरण दिइएको छ । यसबाट प्रवेग विज्ञानसम्मत र तथ्यपूर्ण परिमाण नभएको देखिएको हो ।

दूर्यान्तर र प्रदूर्यान्तरले भने सहजतापूर्वक सही नतिजा दिने धारणा कुँवरको छ । “भौतिकशास्त्रमा वस्तुको चाल, बल, शक्ति आदि क्षेत्रमा प्रवेगको नभई दूर्यान्तर र प्रदूर्यान्तरको भूमिका भइरहेको तर यसबारे थाहा नलागेको अवस्था थियो”, अनुसन्धानकर्ता कुँवरले भने, “अब भने भौतिकशास्त्र स्पष्ट हुनेछ, आफैँमा विरोधाभास र द्वैध नतिजा हात लाग्ने समस्या समाप्त भएको छ ।”

खोजकर्ता कुँवरले दूर्यान्तर र प्रदूर्यान्तरको आविष्कारपछि तीसँग सम्बन्धित (पहिले ५ र पछि १० गरी) जम्मा १५ वटा नयाँ सुव्रत समीकरण आविष्कार गर्नुभएको छ । यसबाहेक कुँवरले गणित र द्रवस्थिति विज्ञानका क्षेत्रमा पनि केही महत्वपूर्ण खोज सम्पन्न गरेका छन् । यीमध्ये दूर्यान्तर नामक परिमाण र त्यसको अनुप्रयोगबारे भने १८ वर्षको अनुसन्धानपछि मात्र यकिन गर्न सकिएको थियो ।

प्रवेगनिरपेक्ष सुव्रत समीकरण सजिलैसँग पठनपाठनका क्रममा बुझ्न वा बुझाउन सकिन्छ कि सकिँदैन ? भन्नेमा स्पष्ट हुनका लागि पछिल्लो समयमा चितवन जिल्लामा परीक्षण र संक्षिप्त प्रश्नोत्तर कार्यक्रमसमेत गरिएको छ । काठमाडौँ रिसर्च एन्ड पब्लिकेसन्स, चितवन शाखाको आयोजनामा जेठ ३० गतेका दिन चितवनस्थित खैरहनी उच्च माध्यमिक विद्यालयका विज्ञान शिक्षकमाझ उक्त कार्यक्रम गरिएको हो । कार्यक्रममा सहभागी शिक्षकले नापजाँचबाट समेत स्पष्ट भएपछि आफूहरुलाई बुझ्न कुनै कठिनाइ नभएको तर अरूलाई बुझाउन भने त्यति सहज नहुने प्रतिक्रिया दिएका छन् ।

‘सुव्रत समीकरण बुझ्न र प्रयोग गर्न हामीलाई त कुनै कठिन हुने देखिएन”, अन्य सहभागीहरुले जस्तै गरी विद्यालयका विज्ञान शिक्षक शिवराज अधिकारीले प्रतिक्रिया दिनुभयो, “तर हामीले विद्यार्थीलाई बुझाउन भने सहज नहुन सक्छ । यसका लागि थप अध्ययन र पर्याप्त तयारीको आवश्यकता हुन्छ ।”

प्रवेगको निर्माणमा मूलतः ग्यालिलियोको नाम आउने भए पनि यसको वास्तविक आधार कोबाट तयार भयो भन्ने कुरा खोजकै विषयमा छ । तर चर्चित भौतिक शास्त्रीय परिमाण प्रवेगलाई बिनापरीक्षण प्रचलनमा ल्याइएको देखिन्छ । प्रवेगको स्थापनाको प्रक्रिया सही थियो वा गलत थियो भन्ने विषयमा आजसम्म कहीँ पनि परीक्षण गरिएको देखिँदैन । तर पनि भौतिकशास्त्रमा यसबारे अध्ययन–अध्यापन भने गराउँदै आएको देखिन्छ ।

कुँवरको सम्बन्धित अनुसन्धानपत्र नेपाली भाषामा मात्र भएकाले अन्य भाषाका भौतिकशास्त्रीलाई जानकारी गराउने उद्देश्यका साथ अनुवाद गर्ने कार्यलाई अघि बढाइएको छ । यसका लागि ‘चालका रेखीय समीकरणहरुमा दूर्यान्तर र प्रदूर्यान्तरको भूमिका’ शीर्षकको अनुसन्धानपत्रलाई हाल अस्ट्रेलियामा रहेका साहित्यकार विक्रम विवशले अनुवाद गर्दै छन् ।

“भौतिक विज्ञानमा आस्था र परम्पराको ऐतिहासिक रुपमा उच्च कदर हुने तर तथ्यपूर्ण परिणामको विकल्प हुँदैन”, कुँवरको भनाइ छ, “आज पनि अरस्तुले दिएको योगदान र इतिहासको सम्मानमा कसैले प्रश्न उठाउन सक्दैन तर भौतिक विज्ञानमा उनले दिएका भन्दा फरक तथ्यहरु प्रचलनमा छन् ।”

अनुसन्धानको निष्कर्ष पहिल्याएर आफ्नो अनुसन्धानपत्र प्रकाशन गरेपछि कुँवरले यसबारे ट्विटरमार्फत जानकारी गराउँदै लेखेका थिए, “प्रवेगले भौतिकशास्त्रमा दिएको योगदान अविस्मरणीय छ । भौतिकशास्त्रीहरुले उक्त परिमाणको ऐतिहासिक योगदानलाई समयमै व्यवस्थापन गर्नु आवश्यक छ ।”

तपाईको प्रतिक्रिया
Road Show Real State

सम्बन्धित समाचार